Beginpagina

 (1) Veldslagen en overstromingen

(2) Turfwinning

(3) Veenpolder

(4) Dorpsontwikkeling

(5) In vogelvlucht

(6) Bantega in beeld

(7) Bronnen

Geschiedenis van Bantega

Hoofdstuk 5 - Bantega in vogelvlucht

 >>> Literatuuroverzicht 


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Inhoud

 

>>> (1) Lemsterland vóór de vervening: 1573-1775

 

>>> (2) Lemsterland in de negentiende eeuw: 1800-1900

 

>>> (3) Dorpsontwikkeling vanaf 1900

 

>>> (4) Actuele kaarten en luchtfoto's van Bantega

 

 

(1) Lemsterland vóór de vervening: 1573 - 1775


 
<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

 

Sgroten 1573

 

De Nederlandse cartograaf Christiaan Sgroten (of Sgrooten) krijgt in 1568 opdracht van de hertog van Alva, de legeraanvoerder van de Spaanse koning Filips II, om alle provincies van het Spaanse rijk in kaart te brengen. 

De Nederlanden, die onderdeel waren van het Spaanse rijk op dat moment, werden door Sgroten in twee atlassen in kaart gebracht, de eerste was voltooid in 1573 en de tweede in 1592. 

 

>>> Bekijk informatie over Christiaan Sgroten op Wikipedia.

>>> Bekijk hier de kaart van het noordelijk deel van de Nederlanden op de site van Wikipedia. 

<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

 

Winsemius 1622

 

In de Chronique van Vrieslant uit 1622 door Pier Winsemius (>>> zie Literatuuroverzicht) staat ook een kaart van Friesland. Op de site van het Fries Scheepvaartmuseum in Sneek staan twee reproducties ("Kopperprenten") van deze kaart, die met een zoomfunctie kunnen worden bekeken.

 

>>> Bekijk hier de kaart in het boek van Winsemius op de site van Tresoar (in zwart-wit),

>>> Bekijk hier de kaart op de site van het Fries Scheepvaartmuseum (in kleur).

<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

 

Schotanus 1664

 

Nadat in 1658 zijn boek over de kerkelijke en wereldlijke geschiedenis van Friesland was verschenen, 

komt de Friese predikant Christianus Schotanus (1603-1671)  met het idee om kaarten te laten maken van de provincie Friesland en van de dertig grietenijen. Sinds 1622 zijn geen opmetingen meer gedaan en van de grietenijen zijn tot nu toe nog geen afzonderlijke kaarten gemaakt. Sjoerd Haacma en Sytse Gravius verrichten de metingen. Bernardus Schotanus à Sterringa (1639-1704) wordt als derde landmeter toegevoegd aan het tweetal. Bernardus is de derde zoon van Christianus Schotanus. Bernardus herziet de kaarten en verricht opnieuw metingen in de hele provincie (echter niet in de steden).

Uiteindelijk verschijnt in 1664 de Beschryvinghe van de Heerlyckheydt van Friesland met een kaart van Oud-Friesland, een actuele kaart van de provincie Friesland, kaarten van Oostergo, Westergo en de Zevenwouden, kaarten van de dertig grietenijen en plattegronden van de elf steden.

[Bron: Frisia Dominium, 2006]

 

>>> Bekijk hier de kaart van Lemsterland op de site van Tresoar.

>>> Lees hier de biografie over Bernardus Schotanus à Sterringa in het Biographisch Woordenboek der Nederlanden door A.J. van der Aa op de site van de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (DBNL).

<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

Schotanus - Halma 1718

 

In 1682 ontvangt Bernardus Schotanus à Sterringa opnieuw opdracht van Gedeputeerde Staten van Friesland om een atlas van Friesland samen te stellen. Hij verricht opnieuw metingen en na zestien jaar komt in 1698 de Friesche Atlas tot stand met 35 kaarten.

 

In 1718 geeft François Halma de atlas "Uitbeelding der Heerlijkheit Friesland" uit. Het bevat bijgewerkte kaarten, gebaseerd op de kaarten van Dr. Bernardus Schotanus á Sterringa (uit de Friesche Atlas van 1698).

Op de site van Tresoar kunnen alle pagina's van dit boek worden bekeken (met zoomfunctie). Na de inleiding staan in het boek kaarten van Friesland (blad 10), de dertig grietenijen (blad 11 tot en met 40),  Oostergo, Westergo en Zevenwoudenen (blad  49, 50 en 51). Daarnaast staan er acht historische kaarten in die Oud-Friesland in vroegere tijden afbeelden, samengesteld door Menso Alting (blad 41 tot en met 48).

 

>>> Bekijk hier de kaart van Lemsterland op de site van Tresoar. 

>>> Bekijk hier de kaart van Lemsterland op de site van het Fries Scheepvaartmuseum.

>>> Bekijk hier de kaart van Friesland op de site van Tresoar.

>>> Bekijk hier de kaart van Friesland op de site van de Morovian Library in Brno, Tsjechië.

<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

 

Ottens 1757

 

Circa 1757 verschijnt de Atlas van de XVII Nederlandsche provintien, uitgegeven door Isaac Tirion uit Amsterdam.

De kaart van Friesland is getekend door Frederik Ottens.

Op de site van de Universität van Bern kunt u de kaart bekijken.

 

>>> Bekijk hier de (zoombare) kaart op de site van de Universität van Bern.

<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

7 Provincien 1773

 

In 1773 verschijnt de Reise- en Zakatlas met 74 gekleurde kaarten van de Verenigde Nederlanden of Zeven Vrye Provinciën bij de uitgeverij van Jan Christiaan Sepp in Amsterdam. De Atlas wordt wel aangeduid met de 7 Provinciën.

Op kaart 52 staat Lemsterland en omgeving.

 

>>> Bekijk hier kaart 52 op de site van Het Friese Volk.

>>> Bekijk hier de (zoombare) kaart 52 op de site van Geneaservice.

<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

 

(2) Lemsterland in de negentiende eeuw


<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

 

Krayenhoff 1829

 

Nadat in 1795 de noordelijke en zuidelijke Nederlanden (België) onder Frans bestuur zijn gekomen, bestaat er behoefte aan een kaart van het gehele rijk. In 1798 wordt baron Cornelis Rudolphus Theodorus Krayenhoff (ook wel Kraijenhoff gespeld) belast met deze opdracht. Krayenhoff (1758-1840) was een Nederlandse natuurkundige, arts, generaal, cartograaf, waterbouwkundige en zelfs korte tijd minister van Oorlog (ten tijde van Koning Lodewijk Napoleon in de periode 1809-1810).

Tussen 1798 en 1822 worden de opmetingen verricht en de tekeningen gegraveerd. Uiteindelijk beperkt de kaart zich tot "de noordelijke provincien van het Koningrijk der Nederlanden". Deze kaart bestaat uit negen delen; Friesland staat op drie bladen: blad VI (west), blad IX (oost) en blad V (zuidelijke rand van Friesland). Lemsterland staat op blad VI en een klein deel op blad V.

De kaarten worden gedrukt vanaf 1809 en herzien tot 1870. 

Op de site van de Technische Universiteit in Delft kunt u de negen bladen bekijken van de editie uit 1829.

Opvallend op de Krayenhoff kaart is de sloot die vanaf de Zuiderzee bij Lemmer de drie turfvaarten met elkaar verbindt. Op latere kaarten (zoals de Huguenin atlas van 1819-1823) is de verbinding tussen de Gietersche Vaart en de Middenvaart verdwenen.

 

>>> Bekijk hier een overzicht van de negen bladen op de site van de T.U. van Delft.

>>> Bekijk hier  blad VI (met zoomfunctie) op de site van de T.U. van Delft.

>>> Bekijk hier blad V (met zoomfunctie) op de site van de T.U. van Delft.

<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

 

Huguenin 1819-1823

 

Tussen 1819 en 1829 hebben militaire ingenieurs onder leiding van eerste luitenant W.U. Huguenin kaarten vervaardigd van geheel Friesland, Groningen en Drenthe en van een flink deel van Overijssel (schaal 1:40.000). Tussen 1819 en 1823 werden eerst Groningen en daarna Friesland in kaart gebracht. Het zijn de oudste gedetailleerde kaarten van dit gebied.

De Krayenhoff kaart is gebaseerd op het materiaal van Huguenin.

 

 

<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

 

Kadasterkaart 1831

 

Na het vertrek van Koning Lodewijk Napoleon in 1810 wordt Nederland ingelijfd bij het Franse Keizerrijk. Nederland valt voortaan onder de Franse belastingwetten. Teneinde belastingen te kunnen heffen worden vanaf 1811 alle percelen in Nederland opgemeten en vastgelegd op kaarten, de zogenaamde Minuutplans. Na de val van keizer Napoleon in 1813 ligt het opmetingswerk enkele jaren stil. Koning Willem I heeft echter geld nodig en bij wet van 11 februari 1816 besluit de koning de kadastrale werkzaamheden weer voort te zetten. Tot 1826 is het resultaat niet onverdienstelijk. Als daarna op grote spoed wordt aangedrongen, vermindert de kwaliteit van de kaarten zienderogen. Vooral na 1829, als besloten is dat het Kadaster op 1 januari 1832 operationeel moet zijn. Wijzigen op de Minuutplans worden bijgehouden tot aan 1832, het jaar waarin op 1 oktober uiteindelijk het Kadaster is opgericht.

De Minuutplans geven dus de situatie van eind 1831 weer.

 

>>> Bekijk hier de verzamelkaart van het gebied op de site van Tresoar (Gemeente Oosterzee geheten).

>>> Bekijk hier het overzicht van alle kadasterkaarten van dit gebied.

<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

 

Eekhoff 1853

 

Wopke Eekhoff krijgt in 1839 opdracht van de Staten van Friesland om nieuwe grietenijkaarten te maken van Friesland. In 1843 maakt hij twee kaarten als proef (Achtkarspelen en Baarderadeel) en in 1846 komt de definitieve toestemming voor het maken van de atlas. Tussen 1849 en 1859 brengt Eekhoff dertig grietenijkaarten plus twee kaarten van Ameland en Schiermonnikoog op de markt, die worden samengebracht in de "Nieuwe Atlas van de Provincie Friesland bevattende kaarten van de dertig grietenijen of gemeenten met de daarin gelegene steden en haar grondgebied alsmede van de eilanden Ameland en Schiermonnikoog". Eekhoff gebruikt als bronnen de kadastrale kaarten en latere topografische opnemingen.

In 1851 verdwijnt het begrip "Grietenij" als gevolg van de Gemeentewet van 1851. Eekhoff hanteert dit begrip echter wel op alle kaarten.

De kaart van Lemsterland heeft als jaartal 1853.

 

>>> Bekijk hier de kaart van Lemsterland op de site van Tresoar.

<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

Behrns 1861

 

Bernhard Behrns uit Franeker geeft in 1861 de Zak-Atlas van de Provincie Friesland uit, opgedragen aan de Commisaris des Konings, Jan Ernst van Panhuijs. De Zak-Atlas bevat 36 kaarten (de eilanden Ameland en Schiermonnikoog; de dertig voormalige grietenijen; de arrondissementen Leeuwarden, Sneek en Heerenveen en een provinciekaart). 

De kaart van Lemsterland geeft een duidelijk beeld van de verveende gebieden in het Oostzinger Veld.

In 1979 is de Zak-Atlas herdrukt onder de titel "Atlas van de Provincie Friesland 1861" door de uitgeverij Noorderboek.

 

>>> Bekijk hier de kaart van Lemsterland op de site van Het Friese Volk. 

<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

 

Kuyper 1865 - Kuyper 1883

 

Tussen 1867 en 1869 verschijnt bij Hugo Suringar te Leeuwarden de Gemeente-Atlas van Nederland - naar officieele bronnen bewerkt. De atlas (bestaande uit elf provinciedelen) bevat zwart/wit kaarten van alle Nederlandse gemeenten, waarbij de gemeentegrenzen met de hand zijn ingekleurd. Het zevende deel gaat over Friesland en bevat 44 kaarten van alle gemeenten, de hele provincie en een aparte kaart van Oranjewoud. De kaart van Lemsterland draagt als jaartal 1865. In 1971 verschijnt een herdruk van deze eerste editie bij de Europese Bibliotheek.

De kaarten zijn tussen 1865 en 1869 getekend door Jacob Kuyper (ook wel gespeld als Kuijper) (1821-1908), aardrijkskundige en cartograaf. Hij was een pionier op het gebied van thematische kaarten en mede-oprichter van het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap (KNAG).

Op de site van Atlas1868 zijn alle kaarten te bekijken en tegen betaling in een hogere resolutie te bestellen.

 

Voor de provincie Friesland verschijnen ook latere edities onder de titel Gemeente-Atlas van Friesland in de periode 1872-1889.

Van de gemeente Lemsterland zijn drie versies verschenen, de eerste uit 1865, de tweede circa 1876 en de derde uit 1883.

Op de derde kaart is de lagere school in Bantega aangegeven, aan de Middenvaart. Verder is er een stenen muur ("Stenen Kapwerk") in de Zuiderzee aangegeven even ten westen van de Grietenijdijk, hierdoor verschuift ook de grens van Lemsterland.

 

>>> Bekijk hier de kaart van Lemsterland uit 1865 op de site van Atlas1868.
>>> Bekijk hier de kaart van Lemsterland uit 1876 op de site van
Tresoar.

<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

 

Kadasterkaart 1887

 

Nadat tussen 1811 en 1832 de eerste kadasterkaart was samengesteld verschijnt in 1887 een tweede versie, Netteplan, genoemd.

Op de site van Tresoar kunt u de kadasterkaart van Oosterzee, Echten en omgeving uit 1887 tot in detail bekijken.

Met name het gebied "De Kooi"met het voormalige Huis te Velde is zeer duidelijk aangegeven, met o.a. de vogelkooi in het zuidoosten van het terrein. Dit gebied wordt door het Kadaster sectie C - Oosterzeeveld genoemd. De Polderdijk van de Veenpolder van Echten (voltooid in 1859) staat eveneens op de kaart. 

 

>>> Bekijk hier de verzamelkaart van het gebied (Gemeente Oosterzee geheten).

>>> Bekijk hier het overzicht van alle kadasterkaarten van dit gebied.

<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

 

(3) Dorpsontwikkeling vanaf 1900


<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

 

 

Chromotopografische kaart 1904

 

Tussen 1866 en 1951 worden door het Topografisch Bureau van het leger topografische kaarten gemaakt (schaal 1:25.000), gebaseerd op de projectiemethode van de Franse kartograaf Rigobert Bonne en daarom ook wel "Bonnebladen" genoemd.  Ze vormen samen de "Chromotopografische kaart des Rijks"De meeste gebieden in Friesland worden tussen 1920 en 1930 voor het eerst in kaart gebracht. Een deel van de kaarten, waaronder die van Lemsterland, is echter al tussen 1883/84 en 1903/04 opgemeten. 

Dit is de eerste kaart, waarop de nieuwe wegen in Bantega getekend staan: de Middenweg (aangeduid als de weg "naar Kuinre, van Echten", De Otterweg en de Kooisloot. De Bandsloot staat wel getekend, maar als secundaire weg. 

 

>>> Bekijk hier de Bonnebladen op de site van WatWasWaar.

<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

 

Leeuwarder Courant 1915

 

In 1915 geeft de Leeuwarder Courant een grote kaart van Friesland uit.  De kaart is gemaakt door S.C. Bruins.

De Veenpolder van Echten en zijn dijken zijn goed zichtbaar. De drie turfvaarten heten op deze kaart: de Westelijke turfvaart of Gietersche Vaart; de Middenvaart; de Oostelijke turfvaart. De Otterweg, Bandsloot en Kooisloot zijn aangegeven evenals Middenvaart (school) als een soort buurtschap.

 

>>> Bekijk hier de kaart op de site van Beeldbank Leeuwarden. 

<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

 

Topografische kaart 1949-1950

 

Op de topografische kaart van 1949-1950 (gepubliceerd in 1954) komt voor het eerste de naam Bantega voor, die vanaf 1 januari 1947 officieel in gebruik is voor het dorp, dat voorheen Echtenerpolder of Nieuw Echten of Middenvaart werd genoemd.

Op de kaart is handmatig (ongeveer) het grondgebied van het dorp Bantega aangegeven door een arcering.

 

>>> Bekijk hier de kaart op de site van WatWasWaar.

<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

 

Waterschapskaart 1957

 

De kaart geeft een overzicht van de waterschappen en Veenpolders in Zuidoost-Friesland. Het is onderdeel van de Waterstaatskaart van Nederland.

De door Rijkswaterstaat bewerkte kaart toont o.a. de Veenpolder van Echten. 

 

>>> Bekijk hier de Waterschapskaart op de site van het Fries Scheepvaartmuseum in Sneek.

<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

 

Topografische kaart 1964

 

Op de topografische kaart van 1964 zijn voor het eerst de nieuwe namen voor straten en vaarten aangegeven, zoals die in 1959 door de Gemeenteraad van Lemsterland zijn vastgesteld. Het gaat met name om de Gieterse Vaart (voorheen Westelijke Vaart); de Veendijk, de Kempenaersweg (voorheen Tjaarda's Weg); de Klijnsmavaart (voorheen Oostelijke Vaart); de Echtener Dijk is Echterdijk en Schoterdijk geworden. Het op de kaart van 1960 verkeerd gespelde Bantsloot is op de kaart van 1964 Bansloot geworden {wellicht een verkeerde vertaling van Bânsleat}.

 

>>> Bekijk hier de topografische kaart van 1960 op de site van WatWasWaar.

>>> Bekijk hier de topografische kaart van 1964 op de site van WatWasWaar.

<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

Topografische kaart 1974

 

Op de topografische kaart van 1974 is de nieuwe weg van Lemmer naar Joure door het Tjeukemeer te zien (geopend in 1973). De weg (aanvankelijk Rijksweg 50 geheten) is gedeeltelijk aangelegd over het traject van de gedempte Rien (Lemsterrijn).

De nieuwe weg over het tracé van de Middenvaart (de Meester Wijmaweg) is nog niet aangegeven.

 

>>> Bekijk hier de topografische kaart op de site van WatWasWaar.

<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

 

Herindeling van Friesland 1984

 

Op de kaart van Friesland met een overzicht van de nieuwe gemeentegrenzen na de herindeling van 1984 is te zien dat Lemsterland groter is geworden: het dorp Delfstrahuizen is bij Lemsterland gevoegd.

 

<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

 

 

 

Topografische kaart 1983-88

 

Op de topografische kaart van 1983-88 is de nieuwe weg van Echten via Middenweg, Bandsloot, Meester Wijmaweg en Kooisloot naar Schoterzijl weergegeven.  

 

 

>>> Bekijk hier de topografische kaart op de site van WatWasWaar. 

<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

 

Landinrichtingsplan 1990

 

Als onderdeel van een ruilverkavelingsplan wordt een plan gemaakt voor de herinrichting van het gebied van de Veenpolder van Echten en de Groote Veenpolder van Weststellingwerf. Op de kaart uit 1990 staan de ontworpen landinrichtingsplannen ingetekend.

De werkzaamheden, die in 1993 worden gestart, zijn eind 2011 voltooid.

 

<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

 

Fotovlucht 2002

 

In 2002 worden door het bedrijf Fotovlucht luchtfoto's gemaakt van de bebouwde kom van Bantega.

 

>>> Bekijk hier de fotoserie met de Adobe Reader.

<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

 

(4) Actuele kaarten en luchtfoto's van Bantega


<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

 

 

 

 

 

Bantega anno 2012

 

Provincie Fryslân - Cultuurhistorische Kaart

Op de site van de Provincie Fryslân kunt u een bijgewerkte topografische kaart uit 2007, luchtfoto's uit 2009 en thematische kaarten met elkaar combineren. Samen vormen ze de Cultuurhistorische kaart van Fryslân.

De kaarten en luchtfoto's zijn zeer gedetailleerd, u kunt inzoomen (door te dubbelklikken) tot op het niveau van huisnummers.

>>> Bekijk hier de kaart van Friesland op de site van de Provincie.

>>> Lees meer informatie over de Cultuurhistorische kaart van Fryslân.

 

Google Maps (met kaarten en luchtfoto's)

>>> Bekijk hier Bantega en omgeving op de site van Google Maps.

 

Bing Maps met kaarten en luchtfoto's (van Microsoft)

>>> Bekijk hier Bantega en omgeving op de site van Bing Maps.

 

ANWB Routeplanner

>>> Bekijk hier een kaart van Bantega en omgeving op de ANWB site.

 

Fryske Gea

Een overzicht van de natuurgebieden in de Ychtener Feanpolder die in beheer zijn bij het Fryske Gea vindt u op de site van het Fryske Gea.

>>> Bekijk hier de pagina (met kaart) op de site van het Fryske Gea.

 

Vindjeeigenhuis (met kadasterkaarten)

>>> Ga hier naar de zoekpagina van Vindjeeigenhuis.

 

<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

 

 

 

De Friese Meren 2014

 

Vanaf 1 januari 2014 gaan de gemeenten Lemsterland, Gaasterlân-Sleat en Skarsterlân (en het dorp Terherne van Boarnsterhim) samen in de nieuwe gemeente met de werktitel De Friese Meren. De dorpen Haskerdijken en Nieuwebrug gaan op dezelfde datum d.m.v. een grenscorrectie van Skarsterlân naar de gemeente Heerenveen.

 

>>> Bekijk hier de kaarten met toelichting op de site van Fusiedefriesemeren.

<<< Ga terug naar het begin van dit hoofdstuk

 

 

Contact via mail: jdeisma@hotmail.com of telefoon: 058-288.30.07